Энергияны сакълавнынъ чешит шекиллерине эсасланып, 1990 с.энергияны сакълав технологиялары .беш категориягъа больмек мумкюн: механик энергияны сакълав технологиясы, электрохимик энергияны сакълав технологиясы, электрик энергияны сакълав технологиясы, химиявий энергияны сакълав технологиясы ве иссилик энергиясыны сакълав технологиясы.
◇Электрик энергиясыны сакълав технологиясы .
◇Химик энергияны сакълав технологиясы .
◇Иссиликни сакълав технологиясы .
Механик энергияны сакълав технологиясы .
Белли олгъаны киби, табиатта кинетик ве потенциаль энергиянынъ чешит шекиллери бар, меселя, акъкъан сув, табиий ель, ельнинъ акъымы, далгъалар; инсан фаалиети де чокъ кинетик ве потенциаль энергия мейдангъа кетире, меселя, арекеттеки адамлар, автомобиль, геми ве сувлулыкълар. Бу энергияларнынъ эписи, эм табиатта пейда олгъан, эм де инсан фаалиети иле пейда олгъан энергиялар янъылангъан энергия менбаларыдыр. Механик энергия — кинетик ве потенциаль энергиянынъ джемиси, предметнинъ арекет алыны ве юксеклигини косьтерген физик микъдардыр. Объектнинъ кинетик ве потенциаль энергиясыны бири-бирине чевирмек мумкюн; кинетик ве потенциаль энергия арасындаки озьара чевирильме джерьянында механик энергиянынъ умумий микъдары денъишмей, яни механик энергия сакълана.
Механик энергияны сакълав — энергияны сакъламакъ ичюн механик энергиягъа чевирген ве сонъра керек олгъанда оны кене электрик энергиясына чевирген технологиядыр. Энергияны механик сакълавнынъ умумий усулларына насослы гидро сакълав, сыгъдырылгъан ава сакълавы ве маховик энергиясыны сакълав кире. Механик энергияны сакълав технологиялары, адет узьре, юксек къувет сыкълыгъына, тез джевап берюв имкянларына ве узун хызмет муддетине маликлер, бу исе оларны сетни низамламакъ ве авале энергиянен темин этмек ичюн келишкен япа. Оларнынъ сакъланув вакъты ве колеми конкрет технологиягъа коре денъише, дакъкъалардан куньлергедже денъише ве чешит энергия сакълав ихтияджларыны къаршылай биле.
Насослы гидро сакълав:
Насослы гидро сакълав шимдики вакъытта энъ чокъ къулланылгъан буюк-масштаблы энергия сакълав технологиясыдыр. О, алчакъ-севиели сув хавузындан юксек-севиели сув хавузына сувны насоснен айдамакъ ичюн электрик кучюни къуллана, озь потенциаль энергиясыны сакълай. Электрик энергиясына энъ юксек талап олгъан девирлерде сув турбиналар вастасынен электрик энергиясыны чыкъармакъ ичюн чыкъарыла. Бу усул нисбетен юксек конверсия эффективлигине малик (адет узьре 70%–85%), электрик сетиндеки тёпе-вадий фаркъларыны низамламакъ ичюн келише, буюк сакълав къуветини ве тургъун чалышувны теклиф эте.
Насослы гидросакълав сыкъ-сыкъ янъылангъан энергия сетининъ интеграциясыны дестеклемек, арз ве талап денъишмелерини мувазене этмек ичюн къулланыла ве узун сакълав муддетине ве кучьлю запас къуветине саиптир. Онынъ принципи 1-1 рес-де косьтерильген.
Сыгъдырылгъан ава энергиясыны сакълав:
Сыгъдырылгъан ава энергиясыны сакълав — бу электрик кучюнен чалышкъан компрессор ярдымынен аваны сыкъыштырмакъ ве оны ер асты къобаларында, цистерналарда я да басым савутларында сакъламакътыр. Электрик энергиясына олгъан талап арткъанда, сакълангъан сыгъдырылгъан ава чыкъарыла, къыздырыла ве электрик энергиясыны чыкъармакъ ичюн турбинаны айдамакъ ичюн къулланыла. Сыгъдырылгъан ава энергиясыны сакълав, адет узьре, энергияны буюк-масштаблы, узун-муддетли сакълав имкянларыны теклиф эте, эффективлик исе, адет узьре, 50%-ден 70%-ке къадар денъише. Бу эффективликлерни, иссиликни къайтарув технологияларынен бирлештиргенде, даа да юксельтмек мумкюн. О, сетнинъ эгильмелилигини ве тургъунлыгъыны арттырмакъ ичюн буюк-ольчевли янъылангъан энергия электростанцияларынен интеграциягъа келише.
Маховикнинъ энергиясыны сакълав:
Маховик энергиясыны сакълавда маховикни юксек сурьатнен айдамакъ ичюн двигател къулланыла, электрик энергиясыны сакълав ичюн кинетик энергиягъа чевире. Керек олгъанда, маховик генератор ярдымынен кинетик энергияны кене электрик энергиясына чевире. Маховик энергиясыны сакълав технологиясы озь сонъ дередже тез джевап сурьаты (адет узьре миллисание диапазонында) ве юксек девир омюри (юз бинълернен девирлерге къадар) иле беллидир, бу исе оны къыскъа{2}}муддетли, юксек{3}}къувет энергиясыны сакълав сценарийлери киби низамланмагъан япа, махсулатлар (ИБП) ола. Маховик энергиясыны сакълав, адет узьре, юксек конверсия эффективлигине малик, 85%–95%-ке ете, амма онынъ сакълав вакъты нисбетен къыскъа, адет узьре, къыскъа-муддетли къувет денъишмелерини мувазене этмек ичюн къулланыла. 1-2 рес-де маховик энергиясыны сакълагъан кучь системасынынъ схематик схемасы косьтерильген.
Электрохимиявий энергияны сакълав технологиясы .
Электрохимик энергияны сакълав — электрик энергиясыны электрохимик реакциялар вастасынен химиявий энергиягъа чевирген, оны сакълагъан ве сонъра керек олгъанда кене электрик энергиясына чевирген технологиядыр. Онынъ озеги батареяларнынъ зарядланув ве бошатувы джерьяны вастасынен энергияны сакълав ве чыкъарувдыр. Электрохимиявий энергияны сакълав технологиясы тез джевап берюв сурьаты, юксек эффективлик, эгильмели монтаж ве модуль дизайны киби имтиязларгъа маликтир, бу исе оны янъылангъан энергия сетине-багълы сыкълыкъны низамлав, энъ юксек-вадийнинъ низамлавы ве авале электрик энергиясынен теминлев киби сценарийлер ичюн келишкен япа. Шимдики вакъытта электрохимик энергияны сакълавнынъ эсас технологияларына къуршун-экшилик батареялары, никель-металл гидрид батареялары, литий-ион батареялары, натрий-ион батареялары ве акъынты батареялары кире, оларнынъ эр бири озь уникаль чалышув джерьяны, къулланув сценарийлери ве инкишаф сценарийлери бар. Янъылангъан энергиянынъ пайыны арттырувнен электрохимик энергияны сакълав дюнья энергия къурулышынынъ денъишмесинде энъ муим роль ойнай ве темиз, алчакъ-углеродлы ве хавфсыз энергия системасына иришмек ичюн муим кефалеттир.
Къуршун-экшиликли батареялар:
Къуршун-экшилик батареялары — бу чокътан -такъдим этильген ве кенъ къулланылгъан электрохимик энергияны сакълав технологиясыдыр. Оларнынъ принципи мусбет ве менфий электрод материаллары оларакъ къуршун ве онынъ оксидлерини, электролит оларакъ исе кварц экшилигининъ сувлу иляджыны электрохимик реакция вастасынен зарядламакъ ве бошамакъны козьде тута. Къуршун-экшилик батареялары истисалнынъ алчакъ фияты, пишкин технологиясы, юксек ишанчлылыгъы, зияде зарядланувгъа ве зияде-разрядланувгъа кучьлю къаршылыкъ киби имтиязларгъа маликтир ве олар автомобильнинъ чалыштырув батареяларында, запас электрик ресурсларында ве энергияны сакълав системаларында кенъ къулланыла. Лякин къуршунлы-экшилик батареяларынынъ энергия сыкълыгъы алчакъ, девирнинъ омюри сынъырлы, оларнынъ теркибинде зеэрли къуршун бар, оларны догъру ташламасакъ, этраф муитни кирлете биле. Бунъа бакъмадан, къуршун-экшилик батареялары белли бир сааларда, хусусан, масрафларгъа -сезиджи къулланмаларда, даа муим ер алалар. Илериде къуршун-экшилик батареяларыны экологик джеэттен темиз гъайрыдан ишлетюв ве оларнынъ чалышувыны юксельтюв бу технологияны инкишаф этмек ичюн эсас ёнелишлер оладжакъ.
Никель-Металл гидрид (NiMH) батареялары:
NiMH батареялары — электрохимик энергияны сакълав технологиясыдыр, оларда мусбет электрод оларакъ никель гидроксиди, менфий электрод оларакъ исе никель гидрид къулланыла. Олар юксек энергия сыкълыгъы, экологик темизлик ве узун девир омюри киби имтиязларны теклиф этелер. Адеттеки батареяларгъа коре, NiMH батареяларында кадмий ве молибденнен багълы химиявий хавфлар ёкъ, шунынъ ичюн олар экологиягъа зияде зарар кетирмейлер. Шунынъ ичюн олар электрик алетлеринде, гибрид автомобильлерде, ташымал электрон махсулатларда кенъ къулланыла. Олар да юксек заряд-разряд эффективлигине маликлер ве чешит муитлерде тургъун чалышмакъ мумкюнлер. Никель батареяларынынъ эсас хусусиети оларнынъ кучьлю зияде зарядланувына ве зияде-разрядланувгъа даянувыдыр, бу исе оларны сыкъ-сыкъ зарядлав ве разрядлавны талап этмек ичюн къулланмаларда пек яхшы эте. Сонъки йылларда литий-ион батареяларынынъ юксельмеси NiMH батареяларынынъ базар пайынынъ эксильмесине кетирсе де, олар белли бир къулланув сааларында озь ерлерини сакълап къалалар.
Литий-ион батареялары:
Литий-ион батареялары — электрохимик энергияны сакълав технологиясыдыр, о, мусбет ве менфий электродлар арасында литий ионларыны къоймакъ ве чыкъармакъ ёлунен зарядланув ве разрядлавгъа иришмек мумкюн. Литийнинъ енгильлиги ве юксек энергия сыкълыгъы литий-ион батареяларыны ташымал электрон махсулатларда, электрик автомобильлеринде ве янъылангъан энергияны сакълавда кенъ къулланувгъа кетире. Литий-ион батареялары узун девир омюри ве хатырлав эффекти олмагъан киби имтиязлар теклиф этелер, амма оларнынъ белли бир хавфсызлыкъ меселелери де бар, меселя, зияде зарядланув ве зияде-разрядланувдан пейда олгъан иссилик къачмасы. Технологик илерилевлернен литий-ион батареяларынынъ хавфсызлыгъы ве электрохимик характеристикасы токътамайып юксельди, масрафлары исе эксильди, бу исе оларны бугунь базарда энъ чокъ къулланылгъан энергия сакълав батареяларындан бири япты. Илериде къатты-ал электролитлер ве кремний-эсасында анодлар киби технологияларнынъ ишлеп чыкъарылмасына коре, литий-ион батареяларынынъ электрохимик характеристикасыны ве хавфсызлыгъыны даа да юксельтмек мумкюн.
Натрий-ион батареялары:
Натрий-ион батареялары сонъки йылларда тез инкишаф этеяткъан янъы электрохимик энергия сакълав технологиясыдыр. Оларнынъ иш принципи литий-ион батареяларына бенъзей, мында литий ионлары зарядлав ве разрядлав ичюн мусбет ве менфий электродлар арасында интеркаляция ве деинтеркаляция ола. Натрий-ион батареяларынынъ имтиязлары натрий ресурсларынынъ чокълугъында ве алчакъ фияты, эм де оларнынъ литий ресурсларынынъ сынъырланувындан мустакъильлигиндедир, бу исе оларны энергияны сакълавда буюк-къольчевли къулланмалар ичюн айрыджа келишкен япа. Оларнынъ энергия сыкълыгъы литий-ион батареяларындан эксик олса да, натрий-ион батареялары девирнинъ тургъунлыгъы, алчакъ-арареттеки чалышув ве хавфсызлыкъ джеэттен яхшы чыкъышлар косьтере ве келеджектеки инкишаф ичюн буюк ваделер бере. Шимдики вакъытта натрий-ион батареялары узериндеки араштырмалар энергия сыкълыгъыны юксельтюв, девирнинъ омюрини узатув ве истисал масрафларыны эксильтювге багълыдыр. Технологик джеэттен токътамайып илерилемекнен натрий-ион батареялары келеджекте энергияны буюк-масштаблы сакълав ичюн муим чезимлерден бири оладжагъы беклениле.
Акъынты батареясы:
Акъынтылы батареялар — электрохимик энергияны сакълав технологиясыдыр, мында электролит тышкъы цистернада сакълана. Оларнынъ принципи батарея ичиндеки эки чешит электролит арасындаки электрохимик реакциялар вастасынен энергияны сакълав ве чыкъарувны козьде тута. Акъынты батареяларынынъ муим хусусиети оларнынъ мустакъиль ерлештирильген энергиясы ве къувет чыкъышыдыр; сакълав къабилиетини сакълангъан электролитнинъ микъдарыны арттырув ёлунен кенълештирмек мумкюн, бу исе оларны айрыджа буюк-масштаблы, узун-муддетли энергия сакълав къулланмалары ичюн келишкен япмакъ мумкюн. Акъымлы батареяларнынъ умумий чешитлерине ванадийнинъ оксидленюв-къайтарма акъымлы батареялары ве цинк/бромлы акъымлы батареялар кире. Акъынтылы батареялар узун омюр, яхшы хавфсызлыкъ ве экологиягъа зарар кетирмейлер, амма оларнынъ башлангъыч ятырымлары юксек, батарея системасы исе муреккеп. Технологик илерилевлернен берабер энергияны буюк-масштаблы сакълавда акъынты батареяларынынъ имкяны яваш-яваш пейда ола, хусусан янъылангъан энергия сетлерини интеграция этмек ве сетлерни низамлав къулланмаларында.